Trong thế giới nhạc cụ, việc chứng kiến sự ra đời của một chủng loại âm thanh hoàn toàn mới là điều cực kỳ hiếm hoi. Nếu như thế kỷ 18 gọi tên Bartolomeo Cristofori với chiếc đàn Piano đầu tiên, thì thế kỷ 21 khắc tên hai nghệ nhân người Thụy Sĩ: Felix Rohner và Sabina Schärer – những người đứng đầu công ty PANArt Hangbau AG.
Nếu không có PANArt, thế giới sẽ không bao giờ biết đến khái niệm “Handpan”. Họ không chỉ là những người phát minh ra chiếc Hang (nhạc cụ nguyên bản của mọi chiếc Handpan ngày nay), mà còn là những người định hình triết lý, dẫn dắt công nghệ vật liệu và mở ra một cuộc cách mạng văn hóa âm thanh toàn cầu.
Dưới đây là bài phân tích chuyên sâu về vai trò mang tính lịch sử, những đóng góp vĩ đại và cả những tranh cãi mang tính bước ngoặt của PANArt trong sự phát triển của Handpan.
BỐI CẢNH LỊCH SỬ – SỰ RA ĐỜI CỦA MỘT HUYỀN THOẠI
Để hiểu được tầm vóc của PANArt, chúng ta phải quay ngược thời gian về những năm cuối của thế kỷ 20 tại Bern, Thụy Sĩ. Trước khi phát minh ra Hang, Felix và Sabina đã có hơn 20 năm nghiên cứu, chế tác và chơi Steelpan (trống thép Caribbean có nguồn gốc từ Trinidad và Tobago). PANArt lúc bấy giờ là một trong những trung tâm nghiên cứu Steelpan hàng đầu châu Âu.
Bước ngoặt từ một nhạc sĩ đường phố
Mùa thu năm 1999, một nghệ sĩ chơi trống tự do người Thụy Sĩ tên là Reto Weber đã đến gặp Felix và Sabina. Ông mang theo một chiếc Steelpan truyền thống và một chiếc trống Ghatam bằng đất nung của Ấn Độ. Weber đặt một câu hỏi mang tính lịch sử: “Liệu có cách nào để tích hợp âm thanh định âm của Steelpan vào một nhạc cụ có thể chơi trực tiếp bằng bàn tay và các ngón tay như trống đất nung, thay vì dùng dùi gõ hay không?”
Lời đề nghị này đã kích hoạt bộ óc thiên tài của hai nghệ nhân PANArt. Họ nhận ra rằng việc gõ bằng tay đòi hỏi một cấu trúc vật lý hoàn toàn khác: thép phải mỏng hơn, nhạy hơn, độ căng bề mặt phải lớn hơn và quan trọng nhất, nó cần một khoang cộng hưởng kín để khuếch đại các tần số thấp mà ngón tay người tạo ra.
Handpan Của Nước Nào? Hành Trình Từ Xưởng Cơ Khí Thụy Sĩ Đến Nhạc Cụ Của Thế Giới
Vào năm 2000, sau hàng nghìn giờ thử nghiệm, chiếc Hang (trong tiếng địa phương của Bern có nghĩa là “Bàn tay”) đầu tiên ra đời. Nó được giới thiệu tại Lễ hội Âm nhạc Frankfurt năm 2001 và ngay lập tức tạo nên một làn sóng chấn động trong giới âm nhạc thế giới.
VAI TRÒ CỦA PANART TRONG CÔNG NGHỆ CHẾ TÁC VÀ ÂM HỌC
PANArt không chỉ tạo ra một hình dáng; họ đã phát minh ra cả một hệ thống lý thuyết vật lý âm học cho loại nhạc cụ thấu kính kim loại này. Vai trò của họ trong kỹ thuật chế tác được thể hiện qua ba yếu tố cốt lõi:
1. Phát minh cấu trúc “Mặt Ding” và “Mặt Gu”
PANArt là đơn vị đầu tiên thiết kế cấu trúc hai nửa vòm thép úp ngược vào nhau tạo thành khoang rỗng khép kín:
Họ đặt nốt nhạc trung tâm lồi lên ở đỉnh mặt trên và gọi là Ding. Cấu trúc hình vòm lồi này giúp cô lập tần số thấp nhất của đàn.
Họ đục một lỗ tròn ở mặt dưới và gọi là Gu. Lỗ này biến thân đàn thành một Bộ cộng hưởng Helmholtz (Helmholtz Resonator). Nhờ cấu trúc này, không khí bên trong đàn dao động dập dềnh, tạo ra tiếng bass trầm sâu hệt như tiếng trống đất nung Ghatam.
Mọi chiếc Handpan hiện đại ngày nay, dù của bất kỳ thương hiệu lớn nào như Ayasa, Yishama hay Yudin, đều phải sao chép 100% cấu trúc hình học căn bản này của PANArt.
2. Cuộc cách mạng vật liệu: Thép Thấm Nitơ (Pangani / Nitrated Steel)
Một trong những đóng góp vĩ đại nhất của PANArt cho ngành luyện kim nhạc cụ là việc phát triển chất liệu Pangani – loại thép được xử lý nhiệt hóa bằng cách thấm nitơ sâu trong lò khí gas.
Trước PANArt, việc gõ tay vào thép thông thường sẽ tạo ra âm thanh rất “bí” và kim loại dễ bị biến dạng.
Quá trình thấm nitơ do PANArt nghiên cứu giúp thay đổi cấu trúc phân tử của sắt, làm cho bề mặt thép trở nên cực kỳ cứng, có độ đàn hồi cao, chống rỉ sét tự nhiên và quan trọng nhất: nó giữ được tông (tuning) ổn định qua năm tháng dưới lực gõ của bàn tay. Chất âm từ thép thấm nitơ của PANArt mang màu sắc ấm áp, mộc mạc, có độ ngân (sustain) vừa phải, trở thành tiêu chuẩn vàng cho âm thanh thiền định.
3. Kỹ thuật tinh chỉnh đa tần số trên một nốt nhạc
PANArt đã làm chủ nghệ thuật định hình các nốt nhạc sao cho khi người chơi chạm vào, một vùng thép nhỏ sẽ phát ra đồng thời 3 tần số: tần số cơ bản (fundamental), quãng tám (octave) và quãng năm (compound fifth). Kỹ thuật rèn búa thủ công này đòi hỏi sự chuẩn xác đến từng micrômét, biến mỗi nốt nhạc thành một màng rung đa hướng hoàn hảo.
SỰ KHẮC KHE CỦA HUYỀN THOẠI VÀ SỰ TRỖI DẬY CỦA CỤM TỪ “HANDPAN”
Mặc dù nhu cầu sở hữu chiếc Hang của PANArt tăng lên theo cấp số nhân trong những năm 2000 – 2010, hai nghệ nhân Felix và Sabina lại có một tư duy cực kỳ đặc biệt. Họ không coi mình là một công ty kinh doanh, mà là những nghệ sĩ, những nhà triết học âm thanh.
Triết lý “Chọn người chơi” của PANArt
PANArt kiên quyết từ chối sản xuất hàng loạt. Mỗi năm họ chỉ làm ra vài trăm chiếc Hang.
Bạn không thể vào một cửa hàng nhạc cụ và mua một chiếc Hang.
Bạn không thể đặt hàng qua mạng.
Người muốn mua phải viết một bức thư tay (letter of intent) gửi đến xưởng của PANArt tại Bern, giải thích lý do tại sao họ muốn gắn bó với nhạc cụ này. Nếu bức thư thuyết phục được Felix và Sabina, họ sẽ gửi một lời mời đến Thụy Sĩ. Người mua phải bay sang tận nơi, ngồi đối diện với nghệ nhân, thử đàn, và nếu chiếc đàn “chấp nhận” người chơi, họ mới được quyền trả tiền mang về.
Sự khai sinh của thuật ngữ “Handpan”
Chính vì sự khan hiếm tột độ của chiếc Hang từ PANArt, trong khi hàng triệu người trên thế giới khao khát thứ âm thanh này, các nghệ nhân khác trên thế giới bắt đầu tự nghiên cứu và chế tạo các phiên bản của riêng họ. Dấu mốc lớn nhất là khi Kyle Cox (người Mỹ) tạo ra dòng sản phẩm Halo vào năm 2007.
Vì PANArt đã đăng ký bản quyền thương hiệu cho cái tên “Hang” và “Hang Drum”, đồng thời họ liên tục gửi thư cảnh báo pháp lý đến những người mô phỏng nhạc cụ của họ, cộng đồng thế giới buộc phải tìm một cái tên chung mới. Kyle Cox của hãng Pantheon Steel đã đề xuất thuật ngữ “Handpan“ (Sự kết hợp giữa cách chơi bằng tay Hand và họ nhạc cụ trống thép Steelpan). Từ đó, một ngành công nghiệp và một cộng đồng mang tên “Handpan” chính thức được khai sinh dựa trên cái bóng vĩ đại của PANArt.
NHỮNG TRANH CÃI PHÁP LÝ VÀ BƯỚC CHUYỂN DỊCH KHÔNG TƯỞNG
Mối quan hệ giữa PANArt và cộng đồng Handpan toàn cầu không phải lúc nào cũng êm đẹp. Nó là một chuỗi những xung đột sâu sắc giữa quyền sở hữu trí tuệ của người phát minh và sự phát triển tự do của nghệ thuật.
Trận chiến bản quyền bản quyền thiết kế (Design Patent)
Vào những năm 2010 và đỉnh điểm là giai đoạn 2020-2021, PANArt đã kích hoạt các vụ kiện pháp lý chấn động tại châu Âu (đặc biệt là tại Đức). Họ tuyên bố rằng hình dáng vòm thấu kính UFO và cấu trúc của Handpan là một tác phẩm nghệ thuật ứng dụng được bảo hộ bản quyền. Họ yêu cầu cấm bán và tiêu hủy tất cả các chiếc Handpan của các hãng khác có hình dáng tương tự Hang.
Vụ kiện này đã gây ra một làn sóng phẫn nộ và lo sợ trong cộng đồng. Nhiều người cho rằng PANArt đang cố gắng bóp chết một chủng loại nhạc cụ mới đang trên đà phát triển. Tuy nhiên, dưới góc nhìn của các tòa án sau đó, Handpan đã được công nhận là một chủng loại nhạc cụ chung (giống như việc không ai có thể độc quyền hình dáng của chiếc đàn Guitar hay Piano). PANArt thua kiện trong việc độc quyền hình dáng, nhưng họ đã thành công trong việc bảo vệ tính nguyên bản vô song của cái tên “Hang”.
Bước chuyển dịch gây kinh ngạc: PANArt khai tử chiếc Hang cổ điển
Vào năm 2013, giữa lúc đỉnh cao của sự săn đón, PANArt đưa ra một quyết định gây sốc: Họ chính thức ngừng sản xuất dòng Hang cổ điển.
Felix Rohner tuyên bố: “Chiếc Hang đã chết. Nó đã bị thương mại hóa và hiểu sai giá trị. Người ta dùng nó như một thứ đồ chơi trình diễn đường phố để kiếm tiền, trong khi chúng tôi tạo ra nó như một công cụ để con người tự giao tiếp với nội tại.”
PANArt chuyển hướng hoàn toàn sang một chương mới. Họ phát minh ra các nhạc cụ mới như Hang Bal, Hang Gudu, Hang Urgu – những nhạc cụ có hình dáng biến thể, tích hợp màng loa gỗ hoặc chơi bằng cả nắm đấm chứ không chỉ ngón tay. Họ tập trung vào một khái niệm gọi là Pang Music – một hệ sinh thái âm nhạc cộng hưởng mang tính tập thể, từ bỏ hoàn toàn cuộc đua cấu trúc nốt nhạc của Handpan hiện đại.
TỔNG KẾT VÀ DI SẢN TRƯỜNG TỒN CỦA PANART
Dù dòng Hang cổ điển đã bị khai tử từ lâu tại Bern, và dù có những tranh chấp pháp lý căng thẳng, vai trò của PANArt đối với sự phát triển của Handpan là không thể phủ nhận và không thể thay thế.
| Khía cạnh đóng góp | Di sản của PANArt để lại cho thế giới Handpan |
| Kiến trúc âm học | Định hình cấu trúc Mặt Ding (vòng tròn nốt đồng tâm) và Mặt Gu (Cộng hưởng Helmholtz) – tiêu chuẩn cho mọi chiếc Handpan ngày nay. |
| Khoa học vật liệu | Tiên phong đưa công nghệ thấm nitơ (Nitriding) vào chế tác thép nhạc cụ, tạo nên chất âm ấm áp, mộc mạc đặc trưng. |
| Triết lý âm nhạc | Định vị Handpan không phải là công cụ phô diễn kỹ thuật, mà là nhạc cụ mang tính trực giác, kết nối tâm linh và trị liệu tâm lý (Sound Healing). |
| Động lực phát triển | Chính sự khắt khe và hạn chế số lượng của PANArt đã vô tình thúc đẩy hàng trăm nghệ nhân khác trên thế giới tự nghiên cứu, tạo nên một thị trường Handpan đa dạng như ngày nay. |
Ngày nay, một chiếc Hang cổ điển của PANArt sản xuất trong giai đoạn 2001 – 2013 có giá trị sưu tầm lên tới hàng chục ngàn USD trên thị trường chợ đen. Người ta săn lùng chúng không chỉ vì thương hiệu, mà vì muốn sở hữu một phần của lịch sử, một vết búa nguyên bản của những người đã mở ra một chiều không gian âm thanh mới cho nhân loại.
PANArt đã hoàn thành sứ mệnh lịch sử của một người mở đường: họ đốt lên ngọn đuốc đầu tiên, tạo ra một hình hài, ban cho nó một linh hồn, và mặc cho thế giới mang ngọn lửa đó đi xa theo cách của riêng mình, PANArt vẫn lặng lẽ bước tiếp trên con đường tìm kiếm những rung động thuần khiết nhất của kim loại.
