Khi nghe những âm thanh vang vọng, huyền ảo tựa như tiếng chuông chùa hay tiếng nước chảy của handpan, nhiều người thường liên tưởng đến những vùng đất cổ xưa như Ấn Độ, Tây Tạng hay các bộ lạc ở vùng Caribe. Tuy nhiên, câu trả lời cho câu hỏi “Handpan của nước nào?” sẽ khiến nhiều người bất ngờ: Đây là một nhạc cụ hiện đại, ra đời tại Thụy Sĩ vào đầu thế kỷ 21.
Để hiểu rõ về nguồn gốc của handpan, chúng ta cần ngược dòng thời gian để tìm hiểu về tổ tiên của nó và sự ra đời của phiên bản đầu tiên mang tên Hang.
1. Thụy Sĩ: Nơi Khởi Nguồn Của “Cơn Sốt” Hang
Năm 2000, tại thành phố Bern, Thụy Sĩ, hai nghệ nhân là Felix Rohner và Sabina Schärer thuộc công ty PANArt Hangbau AG đã giới thiệu một nhạc cụ mới mà họ gọi là Hang (trong tiếng địa phương của Bern, “Hang” có nghĩa là bàn tay).
Sự kết hợp đa văn hóa
Mặc dù được sản xuất tại Thụy Sĩ, nhưng Hang không phải là một ý tưởng bột phát. Nó là kết quả của nhiều năm nghiên cứu các nhạc cụ truyền thống từ khắp nơi trên thế giới:
Steelpan (Trinidad và Tobago): Cấu trúc vỏ thép và cách tạo các vùng âm thanh (tone fields).
Ghatam (Ấn Độ): Hình dáng giống một chiếc bình gốm và cách chơi bằng lòng bàn tay.
Gamelan (Indonesia): Âm hưởng thiền định và thang âm đặc trưng.
Thụy Sĩ chính là “cái nôi” nơi những tinh hoa âm nhạc của thế giới được kết hợp lại để tạo ra một hình hài mới bằng thép nitơ.
2. Tại Sao Lại Gọi Là “Handpan” Thay Vì “Hang”?
Đây là một chi tiết quan trọng liên quan đến bản quyền và sự phát triển của nhạc cụ này.
Bản quyền của PANArt: Công ty PANArt đã đăng ký nhãn hiệu cho tên gọi “Hang”. Họ coi nhạc cụ của mình là một tác phẩm nghệ thuật giới hạn và rất khắt khe trong việc lựa chọn người mua (trong những năm đầu, bạn phải viết thư tay cho họ để bày tỏ nguyện vọng mới có cơ hội được mua).
Sự ra đời của thuật ngữ “Handpan”: Khi nhu cầu thế giới tăng cao nhưng PANArt không cung cấp đủ, các nghệ nhân khác ở Mỹ và châu Âu bắt đầu tạo ra những nhạc cụ có hình dáng tương tự. Để tránh rắc rối pháp lý với cái tên “Hang”, cộng đồng đã thống nhất dùng thuật ngữ Handpan vào khoảng năm 2007.
Vì vậy, nếu “Hang” là của Thụy Sĩ, thì “Handpan” là một danh từ chung chỉ dòng nhạc cụ này, hiện nay được sản xuất bởi hàng trăm nghệ nhân trên toàn thế giới.
3. Sự Lan Tỏa Ra Các Quốc Gia Khác
Sau sự khởi đầu tại Thụy Sĩ, kỹ thuật chế tác handpan đã lan rộng và mỗi quốc gia lại mang đến một bản sắc riêng cho nhạc cụ này.
Mỹ – Sự thương mại hóa và cải tiến kỹ thuật
Sau Thụy Sĩ, Mỹ là quốc gia thứ hai đóng góp lớn vào sự phát triển của handpan. Thương hiệu Halo (của Pantheon Steel) là một trong những dòng handpan đầu tiên được sản xuất ngoài Thụy Sĩ, giúp định hình lại âm thanh mạnh mẽ và bền bỉ hơn.
Nga và Đông Âu – Những “phù thủy” âm thanh mới
Trong khoảng 10 năm trở lại đây, Nga trở thành một trong những cường quốc về handpan. Các nghệ nhân Nga (như thương hiệu Omana hay Raven Spirit) nổi tiếng với việc tạo ra những chiếc handpan có nhiều nốt (mutant handpans) và bồi âm cực kỳ trong trẻo.
Việt Nam – Ngôi sao đang lên tại Đông Nam Á
Ít ai biết rằng Việt Nam hiện nay cũng là một trong những quốc gia có cộng đồng Handpan lớn của cả nước. Các nghệ nhân Việt đã học hỏi và trau dồi cho mình kỹ thuật tuyệt mỹ.
4. Quy Trình Chế Tác: Một Sự Kết Hợp Giữa Cơ Khí Và Nghệ Thuật
Dù được sản xuất ở nước nào, một chiếc handpan chuẩn mực đều phải trải qua những bước chế tác khắc nghiệt:
Lựa chọn thép: Thép carbon hoặc thép không gỉ (Stainless steel) được xử lý nhiệt (Nitridation) để tăng độ cứng và chống gỉ.
Gò hình (Sinking): Nghệ nhân dùng búa gò một tấm thép phẳng thành hình vòm bán cầu. Đây là công đoạn nặng nhọc nhất.
Định hình nốt (Shaping): Các nốt nhạc được định vị và gò lồi lên hoặc lõm xuống.
Tinh chỉnh (Tuning): Đây là bước quan trọng nhất, đòi hỏi đôi tai thẩm âm cực kỳ nhạy bén. Nghệ nhân dùng búa nhỏ tác động hàng nghìn lần vào từng nốt để hiệu chỉnh tần số cơ bản và các bồi âm (overtones).
5. Giá Trị Của Một Chiếc Handpan Theo Xuất Xứ
Giá của handpan thường không chỉ phụ thuộc vào quốc gia sản xuất mà phụ thuộc vào uy tín của nghệ nhân (Maker).
Handpan Thụy Sĩ (PANArt): Hiện nay rất hiếm và có giá trị sưu tầm cực cao, có thể lên tới hàng chục nghìn USD trên thị trường thứ cấp.
Handpan Châu Âu/Mỹ: Thường dao động từ 2.000$ đến 4.000$.
Handpan Việt Nam: Nhờ lợi thế nhân công và nguồn nguyên liệu, giá thường dễ tiếp cận hơn (khoảng 15 – 35 triệu VNĐ) nhưng vẫn đảm bảo chất lượng âm thanh chuyên nghiệp.
6. Nhạc Cụ Của Tâm Hồn Không Biên Giới
Mặc dù câu trả lời về mặt địa lý cho câu hỏi “Handpan của nước nào?” là Thụy Sĩ, nhưng về mặt tinh thần, handpan là nhạc cụ của cả thế giới. Nó không bị giới hạn bởi ngôn ngữ, tôn giáo hay quốc tịch.
Âm thanh của handpan là sự kết nối giữa tiếng thép công nghiệp của phương Tây và linh hồn thiền định của phương Đông. Dù bạn cầm trên tay một chiếc handpan được chế tác tại Bern (Thụy Sĩ), Saint Petersburg (Nga) hay TP. Hồ Chí Minh (Việt Nam), thì mục đích cuối cùng vẫn là tìm thấy sự bình yên và sáng tạo trong chính tâm hồn mình.
Khi chọn mua handpan, đừng quá quan trọng việc nó là của nước nào. Hãy lắng nghe video âm thanh của xưởng đó, tìm hiểu về chế độ bảo hành (vì handpan rất dễ bị lạc tông do va chạm) và cảm nhận xem thang âm đó có thực sự chạm đến cảm xúc của bạn hay không.
