Trong thế giới nhạc cụ đa dạng, hiếm có loại nhạc cụ nào lại sở hữu khả năng mê hoặc lòng người ngay từ những âm thanh đầu tiên như Handpan. Với vẻ ngoài tựa như một vật thể bay không xác định (UFO) và âm thanh mang đậm chất thiền định, Handpan đã nhanh chóng trở thành một hiện tượng văn hóa toàn cầu dù tuổi đời còn rất trẻ, vậy Handpan là gì ? Bài viết dưới đây sẽ cho bạn thông tin đầy đủ, chính xác nhất về Handpan.
Giới thiệu chung về Handpan và nguồn gốc ra đời
Handpan là một thuật ngữ dùng để chỉ một nhóm các nhạc cụ gõ bằng tay thuộc họ idiophone (nhạc cụ tự thân vang). Âm thanh của Handpan là sự kết hợp kỳ diệu giữa tiếng chuông, tiếng đàn hạc và một chút âm hưởng của bộ gõ kim loại truyền thống.
Lịch sử hình thành: Từ Hang đến Handpan
Câu chuyện về Handpan bắt đầu vào năm 2000 tại Bern, Thụy Sĩ. Hai nghệ nhân Felix Rohner và Sabina Schärer của công ty PANArt đã sáng tạo ra một nhạc cụ mới dựa trên sự kết hợp giữa nguyên lý của Steelpan (trống thép Caribbean) và các nhạc cụ gõ truyền thống của Ấn Độ (Ghatam) hay các loại chiêng trống của Đông Nam Á. Họ gọi tác phẩm của mình là “Hang” (trong tiếng địa phương vùng Bern có nghĩa là “Bàn tay”).
Sự ra đời của chiếc Hang đầu tiên đã tạo nên một cơn sốt trong giới âm nhạc. Tuy nhiên, PANArt kiểm soát rất chặt chẽ việc phân phối và số lượng sản xuất. Chính sự khan hiếm này đã thúc đẩy các nghệ nhân khác trên thế giới bắt đầu nghiên cứu và chế tác những phiên bản tương tự. Vì “Hang” là một thương hiệu đã được đăng ký, thuật ngữ “Handpan” chính thức ra đời vào năm 2007 để gọi chung cho dòng nhạc cụ này.
Đặc điểm nổi bật của Handpan so với các loại nhạc cụ khác
Handpan không chỉ đơn thuần là một chiếc trống kim loại; nó là một thực thể âm thanh đặc biệt với những đặc trưng mà không loại nhạc cụ nào có được:
Âm sắc đa tầng: Handpan có khả năng phát ra âm thanh đồng thời của nốt gốc, quãng tám và quãng năm trên cùng một nốt nhạc. Điều này tạo nên một trường âm thanh dầy, vang dội và mang tính “vũ trụ”.
Tính trực quan và tự do: Khác với piano hay guitar đòi hỏi kiến thức nhạc lý khắt khe ngay từ đầu, Handpan thường được chế tác theo một thang âm (scale) cụ thể. Điều này có nghĩa là bạn không bao giờ đánh “sai” nốt, mọi sự kết hợp đều tạo nên sự hài hòa.
Sự kết nối vật lý: Bạn chơi Handpan trực tiếp bằng những đầu ngón tay. Sự va chạm trực tiếp giữa da thịt và kim loại tạo ra một sự kết nối rung động mạnh mẽ giữa người chơi và nhạc cụ.
Cấu tạo và vật liệu làm nên một chiếc Handpan
Một chiếc Handpan tiêu chuẩn được cấu tạo từ hai vỏ thép hình vòm ghép lại với nhau, tạo nên một khoang rỗng bên trong.
1. Cấu trúc các nốt nhạc
Ding: Đây là nốt trung tâm, nằm ở đỉnh của vòm trên (vùng lồi lên). Nó là nốt có âm vực thấp nhất và đóng vai trò như nốt nền hoặc nốt gốc cho toàn bộ cây đàn.
Tone Fields: Các nốt xung quanh được gọi là các vùng âm thanh. Chúng được gò bằng tay một cách cực kỳ chính xác để tạo ra các cao độ khác nhau.
Gu: Đây là lỗ thoát âm nằm ở mặt dưới (vòm dưới), giúp cộng hưởng âm thanh và đôi khi cũng được dùng để tạo ra các âm bass sâu như trống Udu.
2. Vật liệu chế tác
Vật liệu đóng vai trò quyết định đến màu sắc âm thanh và độ bền của đàn:
Nitrided Steel (Thép thấm Nitơ): Đây là vật liệu truyền thống nhất. Quá trình xử lý nhiệt hóa giúp thép cứng hơn, chống gỉ sét và tạo ra âm thanh ấm áp, có độ ngân (sustain) vừa phải, rất phù hợp với lối chơi nhanh và nhịp điệu.
Stainless Steel (Thép không gỉ): Đang trở thành xu hướng mới. Thép không gỉ cho độ ngân cực dài, âm thanh sáng và trong trẻo như pha lê. Đặc biệt, nó có khả năng chống chịu thời tiết tốt hơn hẳn.
Ember Steel: Một loại thép đặc biệt được phát triển riêng cho Handpan, kết hợp được sự ấm áp của thép thấm Nitơ và độ ngân của thép không gỉ.
Các kỹ thuật chơi Handpan phổ biến và hiệu quả
Để làm chủ Handpan, người chơi cần luyện tập sự linh hoạt của đôi bàn tay và khả năng kiểm soát lực chạm.
1. Kỹ thuật gõ cơ bản (The Strike)
Bạn không “đập” vào mặt đàn. Thay vào đó, hãy tưởng tượng bạn đang chạm vào một bề mặt nóng và rút tay lại thật nhanh. Cú chạm phải dứt khoát để nốt nhạc được vang lên mà không bị ngón tay chặn lại.
2. Kỹ thuật Ghost Notes
Đây là những cú chạm nhẹ, không tạo ra cao độ rõ rệt nhưng giúp giữ nhịp và tạo nên lớp nền âm thanh dày đặc hơn cho bản nhạc.
3. Kỹ thuật Flageolet (Harmonics)
Bằng cách chặn một phần nốt nhạc và gõ vào phần còn lại, người chơi có thể tạo ra các âm bồi (overtones) cao vút, làm cho bản nhạc trở nên huyền ảo hơn.
4. Sử dụng bàn tay như một bộ gõ (Percussive Hits)
Người chơi có thể gõ vào các khoảng trống giữa các nốt (vùng vai đàn) hoặc mặt dưới của đàn để tạo ra tiếng “tắc” khô khốc, mô phỏng tiếng trống snare.
Các thể loại âm nhạc phù hợp để chơi Handpan
Handpan là nhạc cụ đa năng, có thể thích nghi với nhiều không gian âm nhạc khác nhau:
Âm nhạc trị liệu và Thiền định (Meditation/Healing): Nhờ âm thanh êm dịu, Handpan thường được sử dụng trong các buổi tập Yoga, chữa lành bằng âm thanh (Sound bath).
World Music: Handpan kết hợp tuyệt vời với sáo Didgeridoo, trống Djembe hay đàn Sitar để tạo nên những giai điệu mang hơi thở của các nền văn hóa khác nhau.
Electronic/Ambient Music: Nhiều DJ và nhà sản xuất âm nhạc sử dụng Handpan để thêm vào những lớp âm thanh organic (hữu cơ) cho các bản nhạc điện tử.
Busking (Nghệ thuật đường phố): Hình ảnh nghệ sĩ ngồi vỉa hè với chiếc Handpan đã trở thành biểu tượng của sự tự do và lãng tử.
Lợi ích của việc học chơi Handpan đối với tâm trí và sức khỏe
Chơi Handpan không chỉ là học một kỹ năng, mà là một quá trình trị liệu:
Giảm căng thẳng (Stress Relief): Tần số âm thanh của Handpan có khả năng làm dịu hệ thần kinh, đưa não bộ vào trạng thái sóng Alpha – trạng thái thư giãn sâu.
Tăng cường sự tập trung: Việc phối hợp giữa hai tay và lắng nghe sự rung động đòi hỏi sự hiện diện hoàn toàn trong giây phút hiện tại (Mindfulness).
Kích thích sự sáng tạo: Vì không có quy tắc “sai” về nốt nhạc, người chơi được tự do thể hiện cảm xúc cá nhân mà không bị rào cản kỹ thuật ngăn trở.
Cải thiện vận động tinh: Việc sử dụng các đầu ngón tay linh hoạt giúp kích thích các dây thần kinh và sự khéo léo của đôi tay.
Thị trường và các thương hiệu nổi bật của Handpan trên thế giới và tại Việt Nam
Trên thế giới
PANArt (Thụy Sĩ): “Cha đẻ” của dòng nhạc cụ này. Hiện nay họ không sản xuất Handpan truyền thống mà chuyển sang dòng Hang Bal.
Halo (Pantheon Steel – Mỹ): Một trong những nhà sản xuất đời đầu với âm thanh cực kỳ uy lực.
Yishama (Israel): Được mệnh danh là “Rolls-Royce” của thế giới Handpan với độ hoàn thiện cực cao và số lượng nốt nhạc có thể lên tới hơn 20 nốt trên một cây đàn.
Ayasa (Hà Lan): Nổi tiếng với chất lượng thép ổn định và âm sắc chuẩn mực.
Tại Việt Nam
Thị trường Handpan Việt Nam đang phát triển mạnh mẽ trong khoảng 5 năm trở lại đây.
Các nghệ nhân Handpan Việt Nam: Đã bắt đầu xuất hiện những workshop Handpan tại Việt Nam do Nguyễn Tuấn Việt tổ chức với chất lượng ngày càng tiệm cận quốc tế, giá thành handpan dễ tiếp cận hơn (khoảng 15 – 30 triệu VNĐ).
Cộng đồng: Các nhóm như “Anahata Handpan Vietnam” là nơi giao lưu, chia sẻ kinh nghiệm và mua bán nhạc cụ uy tín.
Hướng dẫn chọn mua và bảo quản Handpan phù hợp
1. Cách chọn mua
Chọn Thang âm (Scale): Đây là bước quan trọng nhất. Nếu bạn thích sự huyền bí, hãy chọn D Minor (Kurd). Nếu thích sự tươi sáng, hãy chọn các thang âm Trưởng (Major). Hãy nghe thật nhiều bản demo trên YouTube trước khi quyết định.
Số lượng nốt: Người mới bắt đầu nên chọn cây đàn có 9 – 10 nốt (bao gồm cả nốt Ding). Quá nhiều nốt sẽ khiến việc kiểm soát trở nên khó khăn.
Kiểm tra độ ngân: Hãy gõ thử và lắng nghe xem âm thanh có bị “tịt” hay quá vang gây nhiễu các nốt khác không.
2. Bảo quản Handpan
Kim loại rất nhạy cảm với độ ẩm và mồ hôi tay:
Vệ sinh: Sau khi chơi, hãy lau sạch đàn bằng khăn sợi mềm khô.
Bôi dầu bảo vệ: Định kỳ (1-2 tuần/lần) nên bôi một lớp dầu chuyên dụng (như Phoenix Oil hay Ballistol) để ngăn ngừa gỉ sét.
Tránh nhiệt độ cao: Không để đàn trong cốp xe ô tô hoặc dưới ánh nắng trực tiếp quá lâu vì nhiệt độ có thể làm biến đổi cao độ của nốt nhạc.
Các bài học và tài nguyên học chơi Handpan dành cho người mới bắt đầu
Hành trình học Handpan bắt đầu từ việc lắng nghe:
Các kênh YouTube: David Kuckhermann (bậc thầy về kỹ thuật), Anahata Handpan Vietnam (truyền cảm hứng về cảm xúc và thiền định).
Khóa học online: MasterTheHandpan của Nguyễn Tuấn Việt là nền tảng học tập bài bản nhất hiện nay với các lộ trình từ sơ cấp đến nâng cao.
Học qua cảm âm: Hãy bắt đầu bằng cách gõ nhịp 4/4 cơ bản: Ding – Left – Right – Left. Sau đó, thử di chuyển đôi tay trên các nốt nhạc để tìm ra giai điệu của riêng mình.
Handpan không chỉ là một nhạc cụ, nó là một người bạn đồng hành trong hành trình khám phá tâm hồn. Dù bạn là một nghệ sĩ chuyên nghiệp hay chỉ là một người đang tìm kiếm sự bình yên sau những giờ làm việc mệt mỏi, Handpan luôn có một vị trí dành cho bạn. Hãy để những rung động từ kim loại chạm vào trái tim và dẫn lối bạn vào thế giới của những âm thanh kỳ diệu.
